Құрт — Natige

Құрт

Құрт – асыл тас

«АЛЖИР» деген атпен танылған атақты лагердің (Отан сатқындары әйелдерінің Ақмоладағы лагері) тұтқыны болған Гертруда Платайс есімді әйел 1990 жылы Қазақстанға келгенде «АЛЖИР» музейінің қызметкерлеріне жергілікті қазақтарды алғаш рет қалай көргенін және олардың тұтқындарға қалай қарағанын айтып берген еді.

Бораны ұлыған қыстың бір күнінде тұтқын әйелдер барақ салу үшін, таңмен таласып, күшейтілген күзеттің бақылауымен Жалаңаш өзенінің бойына қамыс жинауға шығады. Бір мезгілде қалың қамыстың арасынан маңайдағы Жаңашу деп аталатын ауылдың бір топ шал-кемпірі мен бала-шағасы атып шығады. Сөйтеді де балалары үлкен кісілердің бұйрығы бойынша қалжырап, әлсіреген әйелдерге тас лақтыра бастайды (әйелдер өздеріне міндеттелген 40 бау қамысты жинау үшін аязды күннің өзінде 17-20 сағат жұмыс істеуге мәжбүр болатын еді). Бұны көрген жендеттер мазақ етіп күле бастайды: «Көрдіңдер ме, сендерді Мәскеу ғана емес, осы жақтағы ауылдың балалары да жек көреді».

Гертруда Платайс та, басқа тұтқын әйелдер де осы оқиғаны еске алғанда, балалардың әрекеті өздеріне соншалық ауыр тигенін, бәрінен бұрын моральдық тұрғыдан өте қиын болғанын айтатын.

Оқиға бірнеше рет қайталанады. Мазаққа ұшыраған әйелдер үшін тағдырға мойынсұнудан басқа, сталиндік пропагандаға уланып, ұр да жық мінезге, қатыгездікке бой алдырған қазақтардың әділетсіздігіне ренжуден өзге ештеңе қалмағандай еді... Тек бір күні әбден қалжырап, әлі кеткен Гертруда өзіне қарай лақтырылған тастан бұғып қалмақшы болғанда аяғы тайып кетеді де, бұрынырақ лақтырылған тастарға етбетімен құлайды. Беті жерге тие құлаған әйелдің мұрнына ірімшіктің иісі келгендей болады.

Сол мезет ол балалар лақтырып жүрген тастардан иіс шығатынын... ірімшік пен сүттің иісі шығатынын байқайды! Біреуін алады да, аузына салып жібереді – өте дәмді секілді. Жерде жатқан сондай тастардың біразын жинап алады да, бараққа алып келеді. Сотталғандардың ішінде қазақ әйелдері де бар еді. Олар бұл тастың құрт екенін – тұздалып, күннің көзіне кептірілген іркіт екенін бірден айтады.

Сөйтсе, басқа көмектесер амал таба алмаған қазақтар балаларының өмірін тәуекелге тіге отырып, жендеттерге ештеңе байқатпастан қолдарында барын, ең соңғы талғашау етер тамақтарын – құртты тұтқын әйелдерге беріп, аштықтан азап шегіп жүрген әйелдерге қол ұшын бермек болған екен. Өйткені 1930-жылдары аштықтың қасыретін өздері де көрген еді. Тіпті кейін күзетшілерден жасырып, қамыстың арасына піскен ет, талқан, құрт, таба нан да қалдырып кетіп жүріпті.

Осының бәрін көрген тұтқын әйелдер қазақ халқына деген алғыстарын өмір бойы жүректе сақтайтындарын айтқан еді. «Барлық лагерлер жан төзгісіз, бірақ осы қазақстандық лагерлерде көптеген адамдар жергілікті қазақтардың себепкерлігімен тірі қалды. Олар да тұтқындар секілді аштықты, суықты, қайғыны бастарынан өткерген еді», – деп тұтқын әйелдер ағынан жарылатын.

Гертруда Платайстың естеліктері Раиса Голубеваның «Құрт – асыл тас» атты өлеңіне арқау болған.

Құрт – асыл тас.
Қазақ атқан тасқа барып жығылдым –
Тамағыма өксік келіп тығылды.
Құдайым-ау, тас па мынау, немене?
Мұрыныма сүт иісі келе ме?
Үміт оты жарқ етті ғой,
Тас дегенім азық екен
Нәр боп сіңер денеме.
Қарттар неге өшікті деп ойлап едім, таңдана.
(Балаларды айтақтаған шал мен кемпір оңа ма?)
Сөйтсем... сөйтсем, айналайын кең елім,
Ақсақалдар – данышпаным, кемелім,
Сақтау үшін тұтқындардың қу жанын,
Тәуекелге тігіпті ғой өз ұрпағын – сенерін.
Қытыгездер кесіп берген әділетсіз үкімді,
Түсініпті, үлкені де, баласы да – бүкілі.
(Отан сатар шама қайда біздерде,
Сатқындарды мұннан емес, басқа жақтан іздеңдер).
Көк мұзды жастанып ап тере бердім,
Ақкөңілдің қамкөңілге бергендерін,
Жендеттерге сездірмедім бірақ та.
Кете бардым кешке қарай бараққа...
(Ол бір барақ –
зұлымдардың қорлығының ордасы,
Тас қараңғы, тастай суық, моладай).
«Қазақ деген әз халықты қолдашы,
Әлемдерді жаратушы бір Алла-ай», –
деп сол барақта
мұсылманша сиындым.
«Неміспін мен, христианмын»
– деп ойлаудан тиылдым.
Өзім үшін ештеңе де сұрамадым,
Қарттар үшін денге саулық,
Аналарға мол-мол бақыт,
Балаларға шалқар шаттық –
осы болды сұрағаным.
Сенім кеткен мен бейбақтан,
Досым да жоқ өмірде.
(Азап біткен – менен қалған азаптар)
Көргендерім түйіліп тұр көңілде:
Тәрбиенің ең ұлысын балаға
Даналықпен бере алады қазақтар!

Фотография узницы Гертруды Платайс Фотография Гертруды Платайс

Суретте Гертруды Платайс, әйгілі АЛЖИР-дің тұтқыны (Отан сатқындары әйелдерінің Ақмоладағы лагері). Фотосурет саяси репрессия мен тоталитарлық жүйе құрбандарына арналған «АЛЖИР» музейінде ілінулі тұр.

Курт – драгоценный камень

Когда в 1990 году бывшая заключенная Акмолинского лагеря жен «изменников» родины Гертруда Платайс приехала в Казахстан, она впервые рассказала сотрудникам музея «АЛЖИР», как в первый раз увидела местных казахов, и как они отнеслись к заключенным женщинам.

Однажды, когда одним буранным зимним утром женщины-узницы под усиленным конвоем собирали камыш на берегу озера Жаланаш для постройки бараков, из зарослей камыша выскочили старики и дети — местные жители соседнего казахского села Жанашу. Дети по команде старших стали забрасывать камнями измученных женщин (для выполнения нормы в 40 снопов камыша приходилось работать на морозе по 17—20 часов в сутки). Конвоиры начали громко смеяться: мол, видите, вас не только в Москве, вас и здесь, в ауле, даже дети не любят.

Было очень обидно и больно и, в первую очередь, морально, вспоминали Гертруда Платайс и другие бывшие узницы. Так повторялось несколько дней. Оскорбленным узницам лишь оставалось взывать к судьбе, жалуясь на несправедливость одурманенных и озлобленных сталинской пропагандой казахов... Пока однажды, уворачиваясь от летевших на неё камней, обессиленная Гертруда не споткнулась и не упала лицом в эти камешки. Уткнувшись в них, она вдруг почувствовала запах творога, и поняла, что эти самые камни пахнут… сыром и молоком! Она взяла кусочек и положила в рот – он показался ей очень вкусным. Она собрала эти камушки и принесла в барак. Там были и заключенные женщины-казашки. Они сказали, что это курт – высушенный на солнце соленый творог.

Оказывается, рискуя жизнью собственных детей, сердобольные казахи, не найдя другого способа, чтобы хоть как-то поддержать голодных бедных женщин, не вызывая подозрений у надзирателей, делились с узницами последним, что у них было, — куртом. Ведь сами на себе казахи познали голод и лишения еще в 1930-х годах. Втайне от надзирателей они оставляли для узниц под кустами кусочки вареного мяса, толокно, курт, лепешки.

Благодарность к казахскому народу, рассказывали женщины, они пронесли через всю жизнь. «Все лагеря плохие, но именно в казахстанских выживали многие и, в первую очередь, благодаря казахам. Они на себе испытали голод, холод, лишения», – признавались они.

Воспоминания Гертруды Платайс легли в основу стихотворения «Курт – драгоценный камень». Его автор – преподаватель истории Раиса Голубева.

О, Господи, да это ведь не камень.
От него так пахнет молоком.
И в душе затрепетал надежды пламень,
А в горле встал ком.
Так вот что придумали старики!
Вот за что женщины детьми рисковали!
Они нас от болезни берегли,
Они нас от безверия спасали.
Они поняли, что мы не враги,
А просто несчастные женщины.
И чем смогли – помогли,
Поразив нас своей человечностью.
Я молча поползла по льду,
Собирая драгоценные камни.
Теперь я отвратила от них беду,
Спасая их от охраны.
А ночью в холоднейшем бараке,
На оскверненной палачами земле,
Я, немка, молилась мусульманскому богу,
Да ничего не просила себе.
Я просила старикам здоровья,
Женщинам-матерям – счастья.
Особенно я молилась за детей,
Чтобы они не видели несчастья.
Я прошла все круги ада,
Потеряла веру и друзей,
Но одно я знаю,
Что только так и надо воспитывать детей!

Фотография узницы Гертруды Платайс Фотография Гертруды Платайс

Фотокопия снимка Гертруды Платайс, узницы АЛЖИРа (Акмолинского лагеря жен «изменников» родины). Фотография размещена в музее памяти жертв политических репрессий и тоталитаризма «АЛЖИР».

Rocks that saved lives

It was 1990 when Ghertruda Platais, a former inmate of the Internment Camp for the Wives of Motherland Traitors, had first told the staff of “ALZHIR” museum about meeting ethnic Kazakhs for the first time and about how they treated the female inmates.

One blizzardy winter morning, heavily guarded inmates were picking up cane on the shores of lake Zhalanash. They used it to build their own barracks. Suddenly, young children and elderly men, who lived in the nearby village of Zhanashu, appeared out of nowhere. Following the orders of the elders the kids started throwing rocks at the exhausted women. (Exhaustion was commonplace as the inmates had to make up 40 reed bundles per day which meant they had to work in the elements for 17-20 hours a day to meet their quotas.) The guards were laughing, saying that everyone hated the women, as much as in Moscow.

This was extremely painful, more psychologically than in any other way, remembered Ghertruda and the other former inmates.

The abuse was repeated for several days. And the abused had nowhere to call out for to seek relief – only to rationalize the fact that the angry and hateful Kazakhs were simply brainwashed by the Stalin’s propaganda. That until one time, trying to dodge the rocks Ghertruda tripped and fell face first into those rocks. She suddenly realized that the rocks smelt of cheese and milk! The woman took a bite – it tasted nice. She promptly collected all the “rocks”, brought them to the barracks and then shared among the inmates. Some of the women there were Kazakhs and they explained that the “rocks” were in fact Qurt – sun-dried salted curd chunks.

It turned out that risking the lives of their young children, compassionate Kazakhs, having themselves lived through famines of the 1930s and, now, unable to find any other way to help the inmates, were sharing their food, scarce as it was, to somehow sustain unfortunate famished women. In secret, under bushes they were leaving cured meat, oats, qurt and bread for the inmates.

For the rest of their lives the inmates were overfilled with gratitude towards the Kazakh people. It's been widely known that large portion of the inmates had been dying at the the Stalin era internment camps. Though the survival rate in the Kazakhstani camps was the highest, which, for the most part, was due to the supporting Kazakhs , who, in turn, themselves suffered the most during national famines, calamites, hardships.

Raisa Golubyova, a history teacher, based her famous poem, “Qurt – a precious stone”, on Ghertruda' s recollections.

Oh, God, this is not a rock.
It smells of milk.
Flame of hope ignited my soul,
And lump appeared in my throat.
This is what the elders conceived!
This is what the mothers risked their children’s lives for!
They saved us from illness,
They saved us from unbelief.
They realized that we were not the enemy,
That we were simply unfortunate women.
They helped with what they could,
Surprised us with their humaneness.
I quietly crawled on ice,
Collecting the precious rocks.
Now I saved them from trouble,
Saved them from the guards.
And at night in the coldest barracks,
In the deathmen defiled land,
I, German woman, prayed to the Muslim God,
Without asking Him for anything for myself.
Though I asked for the health to the elders,
For the happiness to the mothers.
I prayed the hardest for the children,
That they never encounter misfortune.
I went through hell,
Lost faith and friends,
But one thing I know,
This is the way to foster children!

Фотография узницы Гертруды Платайс Фотография Гертруды Платайс

Photocopy of Ghertruda Platais, the inmate of “ALZHIR” (Aqmola Camp for the Wives of Motherland Traitors). The photograph is displayed in the Museum dedicated to the memory of the victims of political repressions and totalitarianism “ALZHIR”.

  • Этнопродукты от Натиже - Курт 12%

    Курт

    Курт - это высушенный на солнце, немного солёный творожный сыр - традиционное национальное блюдо в Казахстане. В одной упаковке Курта Натиже вы получите почти полный дневной рацион белка. Оригинальная упаковка может подойти под оригинальный подарок как для гостей, так и для походов в гости.


    12%

    жир

    53%

    белок

    15%

    углеводы

    Состав

    100% natural

    Молоко цельное, молоко обезжиренное, соль поваренная пищевая, с использованием закваски на чистых культурах молочнокислых бактерий.

ru_RUРусский
kkҚазақ тілі ru_RUРусский